Shko te përmbajtja

Grupi dhe nëngrupi

Nga Wikibooks
Jeni duke lexuar pjesë nga libri në punim e sipër:
Algjebra e përgjithëshme

Shkalla UNI
Gjykimet

Bashkësitë
Relacionet
Pasqyrimet
Veprimet binare

Grupi

Unaza, Trupi dhe Fusha

Grupi është një strukturë shumë e rëndësishme e matematikës bashkëkohore. Grupet kanë aplikime të shumta si në matematikë, ashtu edhe në lëmenjtë tjerë shkencorë. Struktura e grupit përkufizohet në këtë mënyrë :

Përkufizimi

[redakto]

Semigrupi (A, ∘ ) që ka elementin neutral quhet grup, nëse për secilin element a ∈ A ekziston elementi invers a-1 ∈ A.[1]

Sistemi i aksiomave të grupit

[redakto]

Kur ky përkufizim zbërthehet del se bashkësia jo e zbrazët A lidhur me veprimin binar ∘ është grup, nëse plotësohen këto kushte :

(a1) Bashkësia A është e mbyllur lidhur me veprimin binar ∘ , pra:
(∀a,b∈A)(∃!c∈A)a∘b=c ;
(a2) Veprimi binar ∘ është asociativ, pra :
(∀a,b,c∈A)(a∘b)∘c=a∘(b∘c) ;
(a3) Në bashkësinë A ekziston elementi neutral për veprimin binar ∘ , pra :
(∃!e∈A)(∀a∈A)a∘e=e∘a=a ; dhe
(a4) Për secilin element a∈A ekziston elementi invers a−1∈A ashtu që :
a∘a1=a−1∘a=e .

Këto kushte formojnë sistemin e aksiomave të grupit.

Llojet e grupit

[redakto]

Nëse veprimi binar ∘ është komutativ, (A,∘) quhet grup komutativ ose abelian[2]. Kur veprimi binar është mbledhje ose shumëzim, (A,+) , respektivisht (A,⋅) quhet grup aditiv, respektivisht grup multiplikativ. Grupi aditiv është gjithmonë abelian.

P.sh. grupe aditive janë : (ℚ,+),(ℝ,+),(ℝ∖ℚ,+) , ndërkaq grupe multiplikative janë : (ℚ∖{0},⋅),(ℝ∖{0},⋅),(A,⋅) ku A={−1,1,−i,i} . Të gjitha këto grupe janë abeliane, sepse edhe mbledhja edhe shumëzimi janë veprime komutative në bashkësitë numerike.

Grupi aditiv dhe multiplikativ

[redakto]

P.sh.: Të tregohet se bashkësia A={0,1,2,3,4} në lidhje me mbledhjen sipas modulit 5 është grup aditiv (A,+5) , kurse bashkësia B={1,2,3,4,5,6} në lidhje me shumëzimin, sipas modulit 7 , është grup multiplikativ (B,⋅7) .

Zgjidhje: Tabela e mbledhjes dhe e shumëzimit sipas modulit 5 , respektivisht 7 duket kështu: +501234001234112340223401334012440123+7123456112345622345613345612445612355612346612345

Nga këto tabela shihet se:

(1) (A,+5) është grup aditiv, ku për secilin element ekziston elementi invers në lidhje me mbledhjen sipas modulit 5:

Elementi01234Elem. i kunde¨rt43210

(2) (B,⋅7) është grup multiplikativ, ku për secilin element ekziston elementi invers në lidhje me shumëzimin sipas modulit 7 :

Elementi123456Elem. invers145236

Veprimet në grup

[redakto]

Në përgjithësi, kur në grupin (A,∘) :

- veprimi binar quhet mbledhje dhe në vend të simbolit ∘ përdoret simboli ⊕ , atëherë (A,⊕) quhet grup aditiv ; ndërsa kur
- veprimi binar quhet shumëzim dhe në vend të simbolit ∘ përdoret simboli ⊙ , atëherë (A,⊙) quhet grup multiplikativ.

Për grupin aditiv (A, ⊕ ) elementi neutral shënohet me 0 , kurse elementi invers (i kundërt) me - a .

       S h e m b u l l i  20. -  - Të tregohet se bashkësia A=(a,b)|a∈ℤ, b∈ℤ në lidhje me veprimin ⊕ të përkufizuar me formulën :
(a,b)⊕(c,d)=(a+c,b+d)
është grup (A, ⊕ ) .
       Z g j i d h j e : : Meqë bashkësia A në lidhje me veprimin e përkufizuar i plotëson të katër aksiomat e grupit, pra :


(a1) (∀(a,b), (c,d)∈A)(∃! (e,f)∈A)(a,b)⊕(c,d)=(a+c, b+d)=(e,f)


(a2) (∀(a,b), (c,d), (e,f)∈A)(a,b)⊕[(c,d)⊕(e,f)]=(a,b)⊕(c+e,d+f)=(a+c+e,b+d+f)=(a+c,b+d)⊕(e,f)=[(a,b)⊕(c,d)⊕(e,f)]
(a3) (∀(a,b)∈A)(∃! (0,0)∈A)(a,b)⊕(0,0)=(0,0)⊕(a,b)=(a,b) dhe
(a4) (∀(a,b)∈A)(∃! (−a,−b)∈A)(a,b)⊕(−a,−b)=(−a,−b)⊕(a,b)=(0,0)

konkludojmë se (A,⊕) është grup aditiv.

Grupi i fundëm dhe i pafundëm

[redakto]

Grupi (A,⊕) quhet i fundëm ose i pafundëm varësisht prej faktit se bashkësia A a është fundme apo e pafundme.

Përkufizimi

[redakto]

Grupi i fundëm abelian quhet grup ciklik nëse ekziston ndonjë elemetit a ∈ A , i tillë që me përsëritjen e veprimit ∘ në a riprodhohen të gjitha elementet e bashkësisë A.[3]

Elementi përlindës

[redakto]
       Elementi i tillë a quhet përlindëse e grupit (A, ∘).
       S h e m b u l l i  21 -  Grupi (A, •), ku A={1,−1+i32,−1−i32 } është grup ciklik me dy përlindëse:−1+i32 dhe −1−i32.Vërtet: (−1+i32)2=−1−i32,(−1+i32)3=1,(−1+i32)4=−1+i32, etj.

Vetitë e grupit

[redakto]

Prej aksiomave (a1) - (a4) mund të nxjerrim këto veti të rëndësishme të grupit:

Vetia e elementit invers

[redakto]
       V e t i a 1.-Nëse në grupin (A, ∘) a-1 është element invers i elementit a, edhe elementi a është invers për elementin a-1 , d.m.th. (a-1)-1 =a.

Kjo veti për grupin aditiv (A, ⊕) ka këtë trajtë: -(-a)=a.

Vetia e rrënjës

[redakto]
       V e t i a 2.- Në grupin (A, ∘) secili barazim

(1) a∘x=b,2) y∘a=b

ka nga një zgjidhje (rrënjë) të vetme e cila për barazimin (1) ka trajtën . x = a-1 ∘ b, kurse për barazimin (2) trajtën y = b ∘ a-1 .

       Për grupin aditiv abelian {{mate|(A, ⊕) barazimet
a ⊕ x=b dhe y ⊕ a=b
kanë një zgjidhje të përbashkët: x=y=(-a) ⊕ b=b ⊕ (-a)=b-a.

Vetit e implikuacioneve

[redakto]
       V e t i a 3.- Në grupin (A, ∘) vlejnë këto implikacione:
a ∘ b = a⊕c⇒ b=c,
b∘a=c∘a⇒ b = c.
       Në grupin aditiv abelian (A, ⊕) vlen implikacioni
a ⊕ b=a ⊕ c⇒ b=c.

Vetia e vlerfshmëris së barazimit

[redakto]
       V e t i a 4.- Në secilin grup (A, ⊕) vlen barazia:
(a∘b)-1=b-1∘a-1 .

Në grupin aditiv abelian (A, ⊕) kjo veti shprehet me formulën:

-(a ⊕ b)=(-a) ⊕ (-b).

Homorfizmi dhe izomorfizmi i grupit

[redakto]
       Le të jenë (A, ∘), (B, ∗ ) dy grupe dhe h:A→B pasqyrimi bashkësisë i A në bashkësinë B. Thuhet se grupet (A, ∘ ) dhe (B, ∗ ) janë homomorfe, kurse pasqyrimi h homorfizëm i grupit (A, ∘) në grupin (B, ∗ ) , nëse (fig. 1.17.):
(∀a, b ∈ A) h (a ∘ b) = h (a) ∗ h (b) .(...51)
       Kur h (A)=B, h quhet homomorfizëm i grupit (A, ∘) mbi grupin (B, ∗) ose homomorfizëm surjektiv apo epimorfizëm (fig. 1.18.).
Fig. 1.18. Fig. 1.17.
       Nëse e dhe e' janë elementet neutrale të grupeve homomorfe (A, ∘) dhe (B, ∗), atëherë kemi:
h (a) = h (a ∘ e) = h (a) ∗ h (e) } h (e) = e',
h (a) = h (e ∘ a) = h (e) ∗ h (a)
çka do të thotë se transformati i elementit neutral të grupit (A, ∘) është element neutral i grupit (B, ∗).
       T e o r e m a  6.1.1. -  Nëse h1 është homomorfizëm i (A, ∘1) në (B, ∘2) dhe h2 homomorfizëm i (B, ∘2) në (C, ∘3), shumëzimi h2∘ h1 është homomorfizëm i (A, ∘1) në (C, ∘3).
       V ë r t e t i m Nga hipotezat e teoremës kemi:
       
(1) (∀a, b∈A) h1 (a∘1 b)
.
=h1(a)∘2 h1(b)
=a'∘2 b', ku a' = h 1 (a), b'=h1 (b);
       
(2) (∀a', b'∈ B) h2 (a'∘2 b') =h2(a')∘3 h2 (b')
=h2 [h1(a)] ∘3 h2 [h1 (b)]
=(h2∘ h1) (a) ∘3 (h2 ∘ h1) (b)
.
       Duke shfrytëzuar këto formula marrim:
       
(∀a, b∈ A) (h2 ∘ h1) (a ∘1 b) =h2 [h1 (a ∘1 b)]
=h2 [h1 (a)∘2 h1 (b)]
=h2 [h1 (a) ∘3 h2 h1 (b)]
= (h2 ∘ h 1) (a) ∘3 (h2 ∘ h1) (b)
dhe konkludojmë se teza e teoremës është e saktë.
       Homomorfizmi injektiv i grupit (A, ∘) në grupin (B, ∗) quhet izomorfizëm i (A, ∘) në (B, ∗) (fig. 1.19.). Kur pasqyrimi h është bijektiv (fig. 1.20.), homomorfizmi i (A, ∘) mbi (B, ∗) quhet izomorfizëm i (A, ∘) mbi (B, ∗) dhe thuhet se grupet (A, ∘) , (B, ∗) janë izomorfe ndërmjet tyre.
       Të konstatojmë se dy grupe izomorfe mund të dallohen ndërmjet tyre në pikëpamje të natyrës së elementeve si dhe në emërtimin e në simbolet e veprimeve të përkufizuara në ato, mirëpo vetitë e atyre veprimeve janë të njëjta (identike). Prandaj, thuhet se grupet izomorfe kanë strukturë të njëjtë, përcaktojnë të njëjtin sistem abstrakt, por paragiten në interpretime të ndryshme.
Fig. 1.20.
       T e o r e m a  6.1.2. -  Nëse i1 është izomorfizëm i grupit (A, ∘1) mbi grupin (B, ∘2) dhe i2 izomorfizëm i (B, ∘2) mbi (C, ∘3) , shumëzimi i2 ∘ i1 është izomorfizëm i grupit (A, ∘1) mbi grupin (C, ∘3) .
       Kjo teoremë vërtetohet në mënyrë të ngjashme sikurse teorema e mëparshme. Provo !
       S h e m b u l l i  23. -  Të shohim grupet (ℝ+, .), (ℝ, +) dhe h:ℝ+→ℝ pasqyrimin e ℝ+ në ℝ që përcaktohet me formulën:
h:x→y= log x, ∀x∈ℝ+ .
       Meqë vlen:
(∀x1, x2 ∈ ℝ+) log (x1 • x2)= log x1 +log x2 ,
themi se (R+,.), (R, +) janë grupe homomorfe, kurse pasgyrimi h homomorfizëm. Mirëpo, meqë ky pasqyrim është bijektiv, grupet në fjalë janë izomorfe ndërmjet tyre dhe pasqyrimi h është izomorfizëm.

Fig. 1.19.


  1. ↑ Matematika I dhe II i Entit të Teksteve dhe Mjeteve Mësimore të KSA të Kosovës, Fakulteti Teknik në Prishtinë (1979).
  2. ↑ 14) Sipas emrit të matematikanit të shquar norvegjez Nils Henrik Abel (1802-1829) .
  3. ↑ Matematika I dhe II i Entit të Teksteve dhe Mjeteve Mësimore të KSA të Kosovës, Fakulteti Teknik në Prishtinë (1979).